จิตวิทยาในการเลี้ยงดูลูก

จิตวิทยาการเลี้ยงดูเด็ก เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับการเจริญเติบโตและการมีชีวิตอยู่ของมนุษย์ แบ่งได้เป็น 2 พวกใหญ่ๆ คือ สิ่งจำเป็นสำหรับร่างกาย และ สิ่งจำเป็นสำหรับจิตใจ ที่จะทำให้มนุษย์นั้นอยู่อย่างปกติสุขสามารถเป็นคนที่มีคุณภาพ พ่อแม่จึงจำเป็นต้องรู้ว่าเด็กต้องการตอบสนองต่อความต้องการทางจิตใจอย่างไรถึงจะเหมาะสมเพื่อทำให้สุขภาพจิตดีควบคู่กับการมีสุขภาพกายดี ซึ่งความต้องการด้านจิตใจของเด็กจะมีความแตกต่างกันไปบ้างตามวัย แต่สิ่งที่มีความจำเป็นต่อเด็กทุกๆ คน
โดยสรุปกว้างๆ คือ

• ความรักความอบอุ่น เด็กรู้สึกอยากให้พ่อแม่หรือผู้เลี้ยงดูรักตนรู้สึกว่าตนเองเป็นที่ต้องการ มีค่าสำหรับพ่อแม่ รู้สึกว่าตนเองเป็นที่ยอมรับ แต่สิ่งที่สำคัญคือ เด็กต้องการความรักอย่างเหมาะสม ไม่ใช่รักมากอย่างไม่มีขอบเขต

• การกระตุ้นอย่างเหมาะสม การกระตุ้นพัฒนาการที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับวัยของเด็ก เช่น วัยทารกแรกเกิดก็ต้องการการอุ้ม การสัมผัส การยิ้ม การพูดคุยด้วยเพื่อให้ได้ยินเสียง พอโตขึ้นก็ต้องการเพิ่มขึ้น เช่น การเล่น การพูดคุย ของเล่นที่เหมาะสมกับวัยก็จะช่วยในการกระตุ้นได้ดี ซึ่งจะมีผลทางจิตใจ เด็กรู้สึกได้รับความรัก ความสนใจและที่สำคัญ คือ ได้กระตุ้นความรู้สึกอยากรู้อยากเห็น ความสนใจต่อสิ่งแวดล้อม

• ความรู้สึกมั่นคงปลอดภัย ความรู้สึกมั่นคงปลอดภัยของเด็กได้มาจากสิ่งแวดล้อมรอบข้าง โดยเฉพาะพ่อแม่ ถ้าพ่อแม่มีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน ครอบครัวสงบสุข เด็กจะไม่รู้สึกกลัวว่าจะถูกทอดทิ้ง นอกจากนั้นเด็กก็ยังต้องการความรู้สึกว่าผู้ใหญ่สามารถปกป้องตนได้ เด็กควรได้รับการปกป้องจากอันตรายทางกาย และควรได้รับการปกป้องไม่ให้รับความกระทบกระเทือนใจอย่างรุนแรงด้วย

• คำแนะนำและการสนับสนุน เด็กต้องการคำแนะนำ หรือคำชี้แนะจากผู้ใหญ่อีกทั้งพ่อแม่ก็ควรให้การสนับสนุนช่วยเหลือในเรื่องต่างๆ ที่เห็นเหมาะสม

• ความสม่ำเสมอ และการมีขอบเขต ทั้ง 2 อย่างมีความสำคัญที่จะทำให้เด็กเรียนรู้ว่าอะไรถูกอะไรผิด อะไรทำได้หรือไม่ได้ ไม่สับสนทั้งความคิดและการปฏิบัติ กฎเกณฑ์ที่ใช้ควรจะมีเหตุผลและมีการปฏิบัติเสมอต้นเสมอปลาย

• ให้โอกาสใช้พลังงานในทางสร้างสรรค์ วัยเด็กเป็นวัยที่มีพลังงานในตัวมากเด็กต้องได้รับโอกาสให้ใช้พลังงานไปในทางสร้างสรรค์ เช่น การเล่น การออกกำลังกายในเกมกีฬาต่างๆ การมีกิจกรรมอื่นๆ ที่เหมาะสม

การอบรมเด็ก

ไม่ว่าเด็กคนหนึ่งจะเป็นเด็กดีแค่ไหนก็ตาม แต่ในบางครั้งก็ยังอาจมีปัญหาเกี่ยวกับพฤติกรรมเกิดขึ้นได้ ซึ่งพ่อแม่จำเป็นต้องมีวิธีการที่จะแก้ไขพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมและให้เด็กเรียนรู้พฤติกรรมที่เหมาะสมและสามารถควบคุมตัวเองได้ จึงควรเรียนรู้วิธีการตอบสนองต่อพฤติกรรมที่ไม่เหมาะสมของเด็กอันได้แก่

• การใช้เหตุผล การให้เหตุผลอย่างตรงไปตรงมา ง่ายๆ สั้นๆ ซึ่งเด็กจะสามารถเข้าใจและจะสามารถแก้ไขพฤติกรรมได้

• การใช้ท่าทีที่หนักแน่นและจริงจัง พูดให้หนักแน่นและจริงจัง อาจต้องใช้ท่าทีประกอบด้วยเพื่อให้เด็กเข้าใจว่าสิ่งนั้นเป็นสิ่งที่เขาต้องทำในทันที

• การใช้สิ่งทดแทน เวลาห้ามไม่ให้เด็กทำสิ่งหนึ่งสิ่งใด ควรสอนเด็กไปด้วยว่าสิ่งไหนที่ทำแทนได้ สอนให้เขารู้ว่าอะไรสามารถทำได้มากกว่า

• ให้สามารถแสดงความคิดเห็นและความรู้สึก ควรให้เด็กได้แสดงความคิดเห็นและพูดออกมาได้อย่างอิสระบ้าง

• การให้รางวัล เมื่อเด็กมีพฤติกรรมที่ถูกต้องเหมาะสมแล้ว ผู้ใหญ่ควรให้รางวัลด้วยการกล่าวชม แสดงกิริยาชื่นชมพอใจ โอบกอด ลูบหัว

• การเลิกให้ความสนใจ ธรรมชาติของเด็กทุกคนต้องการได้รับความสนใจจากผู้อื่น ฉะนั้นเมื่อเด็กมีพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ เราอาจใช้วิธีเลิกให้ความสนใจกับเขาซะ แล้วลองไปให้ความสนใจกับเด็กที่มีพฤติกรรมที่เหมาะสมแทน

• การเป็นแบบอย่างที่ดี พ่อแม่ควรทำตัวเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับลูก เพราะเด็กจะเกิดการเลียนแบบผู้ใหญ่ที่อยู่ใกล้ชิด

• การลงโทษ การลงโทษควรเป็นวิธีสุดท้ายที่พ่อแม่จะหยิบมาใช้ หากวิธีที่กล่าวมาข้างต้นใช้ไม่ได้ผลเพราะการลงโทษจะทำให้เด็กเกิดการต่อต้าน ไม่ว่าจะเป็นการลงโทษด้วยการดุด่า แยกเด็กไปอยู่ตามลำพัง การปรับและการตี หากพ่อแม่ลงโทษเด็กด้วยความมีอารมณ์ ย่อมจะส่งผลให้เด็กต่อต้านมากขึ้นและอาจจะส่งผลให้กลายเป็นเด็กก้าวร้าวได้ในที่สุด

จิตวิทยาการเลี้ยงดูและอบรมเด็กนั้นไม่ใช่ของยากจนเกินไปเพียงแค่คุณพ่อคุณแม่มองเห็นความสำคัญและความจำเป็นที่จะต้องรู้และนำไปใช้ให้เป็นประโยชน์ก็จะช่วยป้องกันและแก้ไขปัญหาทางกายและใจของเด็กได้

ขอขอบคุณ ที่มา : นิตยสารเรื่องผู้หญิง ภาพประกอบจากอินเตอร์เน็ต